महाराष्ट्र | महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक इतिहासात महात्मा जोतीराव फुले यांचे नाव अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. ज्या काळात शिक्षण केवळ उच्चभ्रू वर्गासाठी होते, त्या काळात त्यांनी व त्यांच्या पत्नी क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले यांनी सर्वसामान्य, बहुजन, शोषित आणि महिलांसाठी शिक्षणाचे दरवाजे उघडे केले. महात्मा फुले यांनी शिक्षणाला मानवी हक्क आणि सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी साधन मानले आहे. त्यांच्या विचारांचे केंद्रबिंदू माणूस आणि त्याची प्रगती हेच होते. अज्ञानामुळे समाजात दुजाभाव निर्माण होतो, असे त्यांचे मत होते. त्यांनी “विद्येविना मती गेली, मतीविना नीती गेली, नीतीविना गती गेली, गतीविना वित्त गेले, वित्ताविना शूद्र खचले, एवढे अनर्थ एका अविद्येने केले,” या प्रसिद्ध ओळींमधून शिक्षणाचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे. स्त्री शिकली तर संपूर्ण कुटुंब सुसंस्कृत होईल, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता आणि जात, धर्म, लिंगभेद न मानता प्रत्येकाला शिक्षणाचा समान अधिकार मिळाला पाहिजे ही त्यांची भूमिका होती.

मुलींची पहिली शाळा आणि प्रत्यक्ष कार्य

फक्त विचार न मांडता महात्मा फुले यांनी प्रत्यक्ष कृतीतून शिक्षण क्षेत्राचा पाया रचला. त्यांनी पुण्यातील बुधवार पेठेतील भिडे वाड्यात १ जानेवारी १८४८ रोजी देशातील मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. या कामात सावित्रीबाईंना समाजकंटकांच्या विरोधाचा सामना करावा लागला आणि अंगावर शेण-मातीफेक सुद्धा सहन करावी लागली, परंतु ते मागे हटले नाहीत. त्यांनी बहुजन समाजातील मुला-मुलींसाठी, मागासवर्गीयांसाठी आणि अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या वर्गासाठी अनेक शाळा सुरू केल्या. पुणे नगरपालिकेचे नगरसेवक असताना त्यांनी शिक्षण प्रसारासाठी भर दिला आणि गोरगरिबांच्या मुलांना प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत मिळावे यासाठी प्रयत्न केले. तसेच २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी सत्यशोधक समाजाची स्थापना करून अंधश्रद्धा निर्मूलन, पुरोहितांच्या वर्चस्वाला विरोध आणि लोकशिक्षणावर भर दिला.

आजच्या समाजावर झालेला सकारात्मक परिणाम

महात्मा फुले यांनी रोवलेल्या शिक्षणाच्या रोपट्याचा आज वटवृक्ष झाला आहे. त्यांच्या कार्याचा आजच्या समाजावर अत्यंत सकारात्मक परिणाम दिसून येतो. आज महिला डॉक्टर, वैज्ञानिक, इंजिनिअर, पायलट, राजकारणी आणि अधिकारी म्हणून देशाच्या सर्वोच्च पदांवर झळकत आहेत. या सर्वांचा पाया महात्मा फुले आणि सावित्रीबाईंनी सुरू केलेल्या शाळेतच रोवला गेला होता. शोषित आणि वंचित घटकांना समाजात हक्क, मान-सन्मान आणि समान संधी मिळाली असून, संविधानाने दिलेले हक्क समजून घेण्याची ताकद त्यांना शिक्षणातूनच लाभली आहे. आज भारताचे तरुण-तरुणी जागतिक पातळीवर सॉफ्टवेअर, संशोधन, उद्योग आणि व्यवस्थापन क्षेत्रात प्रगती करत आहेत, आणि या बौद्धिक प्रगतीचे मूळ महात्मा फुले यांच्या शैक्षणिक सुधारणांच्या पायात आहे. ते आधुनिक भारताचे मार्गदर्शक होते आणि त्यांच्या मार्गावर चालणे हीच खरी आदरांजली ठरेल.

Source: Cosmo News Desk