महाराष्ट्र | १८७६-७८ या कालावधीत महाराष्ट्रासह देशाच्या विविध भागांना भीषण दुष्काळाचा सामना करावा लागला होता. या काळात पावसाने पाठ फिरवल्यामुळे शेतजमिनींचा कस हिरावला गेला, विहिरी आणि तलाव आटले. हिरव्यागार शिवारांची जागा रखरखत्या माळरानांनी घेतली आणि शेतात पिके उगवेनाशी झाली. अशा कठीण परिस्थितीत जनावरांसाठी चारा मिळेनासा झाला आणि शेतीसमोर मोठे संकट उभे राहिले. शेतकऱ्यांचे दुःख समजून घेणारे आणि मदतीसाठी पुढे सरसावणारे महात्मा जोतिराव फुले यांचे कार्य या काळात अत्यंत प्रेरणादायी ठरले.
दुष्काळग्रस्त बालकांसाठी बालाश्रम आणि मदतकार्य
महात्मा फुले यांनी पुणे नगरपालिकेतील आपल्या कार्याचा उपयोग लोकहितासाठी केला. दुष्काळामुळे अनेक कुटुंबांना स्थलांतर करावे लागले आणि अन्नाच्या शोधात भटकणाऱ्या कुटुंबांतील लहान मुले उपेक्षित राहू लागली. या निराधार बालकांना अन्न, निवारा आणि मायेचा आधार मिळावा या उद्देशाने १७ मे १८७७ रोजी ‘व्हिक्टोरिया बालाश्रम’ सुरू करण्यात आला. सत्यशोधक समाजाच्या सहकार्याने चाललेल्या या उपक्रमातून दुष्काळग्रस्त बालकांना मदतीचा हात मिळाला. या कार्यात क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांचे योगदानही महत्त्वाचे होते. त्यांनी दुष्काळग्रस्त भागांत जाऊन मदतकार्य केले आणि सत्यशोधक समाजाच्या कार्यकर्त्यांसह अन्न, पाणी व कपड्यांची मदत गरजूंपर्यंत पोहोचवली. अन्नछत्रांच्या माध्यमातून भुकेलेल्यांना अन्न देणे आणि संकटात सापडलेल्या कुटुंबांना दिलासा देण्याचे काम फुले दाम्पत्याने केले.
शेतकऱ्यांचे प्रश्न आणि ‘शेतकऱ्याचा असूड’ ग्रंथ
महात्मा फुले यांचे शेतकऱ्यांविषयीचे चिंतन केवळ दुष्काळापुरते मर्यादित नव्हते. शेतकऱ्यांचे दारिद्र्य, कर्जबाजारीपणा, शिक्षणाचा अभाव आणि शेतीसमोरील अडचणी यांचा त्यांनी सातत्याने विचार केला. त्यांच्या ‘शेतकऱ्याचा असूड’ या ग्रंथातून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडण्यात आली. शेतकऱ्याला ज्ञान मिळाले, त्याच्या श्रमांना योग्य प्रतिष्ठा लाभली आणि त्याला आपल्या हक्कांची जाणीव झाली, तरच त्याच्या जीवनात खरा बदल घडू शकतो, हा त्यांच्या विचारांचा गाभा होता. १८७७ च्या दुष्काळाने दुःखाच्या खुणा उमटवल्या असल्या, तरी फुले दाम्पत्याच्या सेवाकार्याने माणुसकीचा प्रकाश पसरवला. संकटाच्या काळात केवळ दुःख व्यक्त न करता प्रत्यक्ष मदतीसाठी पुढे येणे, हीच त्यांच्या कार्याची शिकवण आहे.
Source: Cosmo News Desk
